Lífeyrisbókin

Hvernig breytist ábyrgð lífeyrissjóða í heimi þar sem langlífi, loftslagsbreytingar og tæknivæðing kalla stöðugt á nýjar áherslur?

Í þessari grein, sem jafnframt er inngangur að Lífeyrisbókinni okkar, fjallar Ásdís Eva Hannesdóttir, formaður stjórnar Frjálsa lífeyrissjóðsins, um hina sívaxandi ábyrgð sem hvílir á stjórnum lífeyrissjóða, sem þurfa að geta metið mismunandi þarfir ólíkra kynslóða. Þá víkur Ásdís að mikilvægi þess að sjóðfélagar hafi ríkt valfrelsi og séu upplýstir um þá kosti sem þeim standa til boða, svo að þeir geti tekið upplýstar ákvarðanir um hvernig lífeyrissparnaði þeirra sé best fyrir komið.

Lífeyrisbókin

Eignir íslenskra lífeyrissjóða hafa aukist mjög á undanförnum árum og að sama skapi hafa starfsemi og umsvif þeirra gjörbreyst. Lífeyrissjóðir gegna sífellt mikilvægara félags- og tryggingarhlutverki og þjóðhags- og efnahagsleg áhrif þeirra eru óumdeild. Ábyrgð þeirra sem fara fyrir lífeyrissjóðum er því sannarlega mikil gagnvart sjóðfélögum og í raun öllum haghöfum.

Sem dæmi um breytingar síðustu ára má nefna að í desember 2021 staðfesti fjármála- og efnahagsráðuneytið nýjar dánar- og eftirlifendatöflur þar sem því er spáð að meðalaldur haldi áfram að hækka. Meðalævi Íslendinga hefur lengst, þar með fjölgar þeim árum sem taka lífeyris stendur yfir og eignir lífeyrissjóðanna þurfa því að endast lengur en áður. Þessi þróun kemur ekki á óvart. Miklar framfarir í læknavísindum, aukin vitneskja um heilsu og forvarnir og aukin velmegun þjóðarinnar eiga sinn þátt í auknu langlífi.

Til að samræma og jafna iðgjöld á almennum og opinberum vinnumarkaði samþykkti Alþingi að hækka lágmarksiðgjald úr 12% í 15,5% og tóku þær breytingar gildi í ársbyrjun 2023. Hluta þess iðgjalds, allt að 3,5%, mega lífeyrissjóðir bjóða sjóðfélögum að ráðstafa í tilgreinda séreign.

Annað dæmi um breytingar sem snerta okkur öll eru þættir eins og loftslagsbreytingar og hlýnun jarðar, nokkuð sem kallar á aðra nálgun við heildarmat fjárfestinga og þær kröfur sem gerðar eru.

Við fjárfestingarákvarðanir eru í dag gerðar síauknar kröfur um að horfa til fleiri þátta en eingöngu fjárhagslegra því að fjárfestingar geta vissulega haft áhrif á lífsgæði á margan hátt. Í dag þykir til að mynda flestum sjálfsagt að tekið sé tillit til umhverfis, félagslegra þátta og stjórnarhátta við mat fjárfestinga og eftirspurn eftir fjárfestingum tengdum þessum málefnum fer vaxandi.

Mikil ábyrgð fylgir því að vera stjórnarmaður í lífeyrissjóði. Mikilvægt er að samsetning stjórna lífeyrissjóða endurspegli fjölbreytileika samfélagsins og ólíka reynslu. Lögin tryggja að jafnræðis sé gætt í kynjaskiptingu stjórnar en það er í raun eini setti ramminn fyrir utan lögbundið hæfi stjórnarmanna. Aðilar sem taka að sér stjórnarsetu þurfa að tryggja að þeir hafi nauðsynlegan tíma og getu til að sinna stjórnarstörfum, hafi þekkingu og áhuga á starfsemi lífeyrissjóðakerfisins og séu tilbúnir að leitast ávallt við að taka sjálfstæðar og upplýstar ákvarðanir með hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi.

Stjórnir lífeyrissjóðanna þurfa að auki að geta lesið í þarfir mismunandi kynslóða og brugðist við breyttu gildismati hverju sinni. Ekki er ólíklegt að við val á lífeyrissjóðum í framtíðinni verði horft til þeirra lífeyrissjóða sem leggja áherslu á ábyrgar fjárfestingar og láta sig heildarhagsmuni sjóðfélaga og haghafa varða.

Sjóðfélagar margra sjóða, líkt og Frjálsa lífeyrissjóðsins, hafa frjálst val þegar kemur að lífeyrissparnaði. Þeir völdu að ráðstafa lífeyrissparnaði sínum til Frjálsa lífeyrissjóðsins og ef þeim líkar ekki við einhverja þætti í rekstri sjóðsins geta þeir farið frá sjóðnum. Þeir geta valið á milli tveggja skyldusparnaðarleiða við ráðstöfun iðgjalda út frá áherslum á sveigjanleika við útgreiðslu eða erfanleika og hafa val um misáhættusamar fjárfestingarleiðir fyrir séreign sína. Allir stjórnarmenn eru kosnir af sjóðfélögum á ársfundi sjóðsins en auk þess taka sjóðfélagar ákvarðanir um breytingar á samþykktum sjóðsins. Því er óhætt að segja að við umgjörð sjóðsins sé mikil áhersla lögð á sjóðfélagalýðræði. Valfrelsið sem er við lýði hjá Frjálsa lífeyrissjóðnum hefur mælst vel fyrir hjá sjóðfélögum og áhugavert verður að sjá hvaða valkostir bjóðast í framtíðinni.

Það er mikil áskorun að fræða sjóðfélaga um starfsemi lífeyrissjóða, ólíka valkosti sem standa til boða og, þegar að því kemur, hvernig best sé að haga útgreiðslum. Helstu verkfæri lífeyrissjóða til að veita upplýsingar í dag eru heimasíður sjóðanna svo og aðrir rafrænir miðlar en lífeyrissjóðir hafa líkt og aðrir tekið þátt í stafrænni þróun og nýta margir tæknina til að koma upplýsingum til sjóðfélaga í gegnum snjallforrit og á samfélagsmiðlum. Allir sjóðfélagar hafa á einn eða annan hátt möguleika á að nálgast upplýsingar um innborgun iðgjalda, áunnin réttindi og áætluð réttindi við starfslok miðað við áframhaldandi iðgjaldagreiðslur. Einhverjir hafa þegar möguleika á að skoða stöðu sína daglega í símanum eða öðrum snjalltækjum, aðrir láta sér nægja að fá sent tvisvar á ári yfirlit frá lífeyrissjóðnum sínum. Sjóðfélögum er nauðsyn að hafa góðar og aðgengilegar upplýsingar sem hægt er að nálgast út frá ólíkum þörfum. Með ríkri upplýsingagjöf geta sjóðfélagar fylgst vel með starfsemi sjóðsins og veitt stjórnum lífeyrissjóða aðhald. Mikil framþróun hefur þegar átt sér stað og heldur án efa áfram á komandi árum til hagsbóta fyrir sjóðfélaga.

Í þessu riti er margan fróðleik að finna sem vonandi getur eflt og upplýst þau sem að starfsemi lífeyrissjóða koma með einum eða öðrum hætti svo og hinn almenna lesanda. Fyrir hönd Frjálsa lífeyrissjóðsins óska ég lesendum ánægjulegrar yfirferðar.