Tankskipið í tjörninni

Lífeyrissjóðir eru mjög umfangsmiklir í íslensku efnahagslífi og hafa þurft að takast á við ýmsar áskoranir því tengdu. Almennt vaxa eignir sjóðanna hraðar en íslenskt efnahagslíf og áhætta eykst eftir því sem fleiri eignir þeirra eru á smáu efnahagssvæði. Sjóðirnir hafa búið við íþyngjandi mörk um hámarkshlutfall erlendrar fjárfestingar. Þess má þó geta að í fyrra voru gerðar breytingar á lífeyrissjóðalögunum sem fela í sér hækkun á hlutfallinu. Með breytingunni eru heimildir til erlendra fjárfestinga auknar í skrefum úr 50% í erlendri mynt og geta náð allt að 65% af heildareignum árið 2036. Harpa Jónsdóttir, framkvæmdastjóri LSR, fjallaði um málefnið í Lífeyrisbókinni okkar.

Tankskipið í tjörninni

Ef við hugsum um alþjóðlegt efnahagskerfi sem úthaf er íslenskt efnahagslíf varla mikið meira en sæmilegasta tjörn í samanburðinum. Tjörn sem getur vissulega tekið við smærri fleyjum af ýmsu tagi en svigrúmið minnkar hratt því stærri sem bátarnir verða. Í þessu samhengi er merkilega stutt síðan íslenskir lífeyrissjóðir rúmuðust ágætlega í tjörninni. Ekki þarf að líta lengra aftur en til ársins 2001 þegar eignir sjóðanna námu rúmum 80% af landsframleiðslu. Á síðustu 20 árum hefur þetta hlutfall hækkað verulega og nema eignir sjóðanna nú ríflega tvöfaldri landsframleiðslu. Lífeyriskerfið hefur þannig vaxið langt umfram undirliggjandi verðmætasköpun í landinu. Fyrirséð er að þessi þróun muni halda áfram á komandi árum.

Margt hefur breyst í umhverfi lífeyrissjóða á þessu tímabili. Við höfum til dæmis tekist á við mikla uppgangstíma í innlendu viðskiptalífi og efnahagshrun sem m.a. leiddi af sér ítarlegri og að nokkru leyti hertari reglur á fjármálamörkuðum. Þá hafa vextir hin síðari ár verið sögulega lágir. Þetta hefur þýtt að ákjósanlegum valkostum í fjárfestingum hefur fækkað. Um leið hafa lífeyrissjóðirnir þurft að takast á við ýmsar áskoranir sem tengjast því hversu umfangsmiklir þeir eru í íslensku efnahagslífi. Hrein eign LSR nam t.d. 1.347 milljörðum króna í árslok 2021. Það er rétt um fimmtungur af öllum eignum íslenskra lífeyrissjóða og rúmlega 40% af landsframleiðslu.

Lög og reglur sem lífeyrissjóðir starfa eftir setja mörk um hversu stór eignarhlutur þeirra má vera í fyrirtækjum. Almennt getur lífeyrissjóður ekki fjárfest umfram 20% í hverju félagi. Þau mörk geta gert það að verkum fyrir stærri lífeyrissjóði að það svari ekki kostnaði eða vinnu að taka fjárfestingarkost til skoðunar, hvað þá að taka að sér hlutverk lykilfjárfestis. Fjárfestingin yrði einfaldlega of léttvæg í heildarsamhenginu. Slík staða getur komið niður á minni félögum sem leita fjármagns, til dæmis þeim sem eru að byrja að fóta sig.

Stöðug fjárfestingarþörf lífeyrissjóða getur leitt til þess að eignabólur myndist ef fjármagnsflæði inn á markaðinn er ekki í takt við undirliggjandi aukna verðmætasköpun. Þannig eru stærstu sjóðirnir farnir að vaxa íslensku efnahagslífi yfir höfuð og ef haldið er áfram með samlíkinguna mætti líkja þeim við tankskip sem á orðið erfitt með að athafna sig í tjörninni.

Lífeyrissjóðir búa að auki við íþyngjandi mörk um hámarkshlutfall erlendrar fjárfestingar. LSR hefur verið nærri þessum mörkum undanfarin ár. Þar skarast lagareglur og faglegt mat sjóðsins á því hvernig hagsmunum sjóðfélaga er best borgið fjárfestingarlega séð. Með hverju árinu sem líður þrengir enn frekar að lífeyrissjóðum þar sem eignir þeirra vaxa hraðar en íslenskt efnahagslíf almennt. Þannig er ekki nóg með að tækum fjárfestingarkostum fækki, heldur eykst líka áhættan af því að hafa sífellt meiri eignir á sama örsmáa efnahagssvæðinu.

Ísland hefur borið gæfu til að koma upp öflugu lífeyriskerfi. Kerfi sem hefur m.a. fengið hæstu einkunn í samanburði alþjóðlegra matsaðila hvað varðar sjálfbærni, nægjanleika og traust. Það er prýðilegur vitnisburður. Á sama tíma og við gleðjumst yfir árangri undanfarinna áratuga megum við ekki sofna á verðinum. Við þurfum sífellt að leita skynsamlegra leiða til að ávaxta fé sjóðanna og tryggja skynsamlega áhættudreifingu. Treysta þarf lífeyrissjóðum til að finna bestu leiðir til að ávaxta fjármuni sjóðfélaga í stað þess að reisa girðingar sem leiða til færri valkosta og minni áhættudreifingar. Tankskipið þarf að losna úr tjörninni til að það geti sinnt sínu hlutverki.