Saga 3,5% vaxtaviðmiðs við mat skuldbindinga lífeyrissjóða

Í nýjustu greininni úr Lífeyrisbókinni okkar fjallar tryggingastærðfræðingurinn Bjarni Guðmundsson um hvernig það komst á að nota 3,5% raunvexti sem viðmið við mat skuldbindinga lífeyrissjóða – og hvers vegna það hefur haldist óbreytt í rúm 30 ár. Bjarni varpar ljósi á fróðlega sögu um regluverk, ávöxtunarforsendur og jafnvægi milli áhættu og öryggis í íslenska lífeyriskerfinu. Skyldulesning fyrir allt áhugafólk um íslenska lífeyrissjóði.

Saga 3,5% vaxtaviðmiðs við mat skuldbindinga lífeyrissjóða

Reglugerð um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 391/1998 útfærir nánar ýmis atriði laga 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Meðal þess sem kveðið er á um eru staðlaðar aðferðir og forsendur við mat á skuldbindingum og eignum lífeyrissjóða.

Ein helsta breyting með setningu laganna var lögfesting þess að samþykktir lífeyrissjóða skyldu gerðar með þeim hætti að þeir gætu staðið við skuldbindingar sínar. Ákvæði laganna og reglugerðarinnar um aðferðir og forsendur eru grunnur þess hvernig gengið skuli úr skugga um að svo sé.

Saga lífeyrissjóða á Íslandi nær langt aftur fyrir setningu fyrrgreindra laga, og flestir sjóðir höfðu ekki annan bakhjarl til að fullnusta þau lífeyrisloforð sem þeir veittu sjóðfélögum en innborguð iðgjöld og ávöxtun þeirra. Mat á skuldbindingum lífeyrissjóða hafði því oft verið unnið, en að einhverju leyti voru forsendur þá valdar af þeim tryggingastærðfræðingi sem framkvæmdi matið, einkum fyrst í stað.

Ein helsta forsenda útreikninga af því tagi er einmitt forsendan um ávöxtun. Lífeyrisgreiðslur tengdar lífeyrisloforðum sjóðanna falla til einhverja áratugi fram í tímann og sjóðurinn hefur iðgjöld sjóðfélaga til ávöxtunar fram til þess tíma að lífeyririnn er greiddur út. Mörg sjónarmið geta komið til álita við val á vaxtaforsendu við mat á lífeyrisloforðum og eitt af því sem skiptir miklu máli er það regluverk sem sett er um öflun réttinda og tryggingu þeirra. Fyrir t.d. tryggingafélag sem lofar ákveðnum greiðslum og hefur ekki möguleika á að breyta lífeyrisloforðum væri nærtækt að velja vaxtaforsendu með mikilli varfærni.

Hjá lífeyrissjóðum eins og hinum íslensku er heimilt að lækka réttindi til samræmis við eignastöðu sem veitir sjóðunum færi á að taka meiri áhættu en ella væri. Markmið lífeyrissjóða er að veita sjóðfélögum þau réttindi sem tilgreind eru í samþykktum, með eins miklu öryggi og unnt er miðað við að sjóðirnir hafa ekki bakábyrgðaraðila. Alkunna er að í fjármálaheiminum skiptast á tímabil með góðri ávöxtun og slæmri en ef horft er til heillar mannsævi má gera ráð fyrir að slíkar sveiflur jafnist út að einhverju leyti. Lífeyrissjóðurinn er samtök um dreifingu áhættu í víðum skilningi; þótt ávöxtun sé slök á einum tíma þarf það ekki að verða svo um alla framtíð. Jafnan er litið þannig á að lífeyrisþegar geti ekki tekið mikla áhættu með sínar fjárfestingar, en sem hluti af lífeyrissjóði geta þeir notið góðs af möguleikum hinna yngri til að taka meiri áhættu, og þannig fengið hærri lífeyri en ella væri. Ef vikmörk eru á leyfðri tryggingafræðilegri stöðu, það er samanburði á mati eigna og skuldbindinga á hverjum tíma, getur lífeyrissjóðurinn dreift áhættunni af efnahagssveiflum yfir tíma og tryggt sjóðfélögum sínum þann lífeyri sem hagkerfið fær staðið undir til lengri tíma litið.

Eðlilegt sjónarmið til að nota sem ávöxtunarforsendu fyrir lífeyrissjóð sem tekur við nýjum sjóðfélögum gæti því verið sú ávöxtun sem talið er að ná megi á örugg eignasöfn í því efnahagslífi sem sjóðurinn tilheyrir. Ekki er þó hægt að svara því með einföldum hætti hvað átt sé við með öruggum eignasöfnum.

Hvernig varð svo niðurstaðan hér á Íslandi að vaxtaviðmið við mat lífeyrisskuldbindinga skyldi vera 3,5% raunávöxtunarkrafa? Hér verður að fara býsna langt aftur í tímann, allt aftur til starfsemi nefnda sem störfuðu árin 1975 til 1987 við gerð tillagna um endurskoðun lífeyriskerfisins, svokallaðrar sautján manna nefndar, og undirnefndar hennar, átta manna nefndarinnar. Átta manna nefndin lagði 1986 fram tillögu að frumvarpi til laga um starfsemi lífeyrissjóða. Með nefndinni höfðu starfað þrír tryggingastærðfræðingar, þeir Guðjón Hansen, Bjarni Þórðarson og loks Pétur H. Blöndal. Vann Pétur viðamikla útreikninga fyrir nefndina og gerði m.a. heildstætt líkan um fjármögnun og útgjöld lífeyriskerfis. Þar var gert ráð fyrir að réttindi myndu breytast með verðlagi en ekki launum eins og verið hafði algengast. Við útreikningana var miðað við að raunávöxtun eigna sjóðanna yrði 3,5%. Mun þetta vera upphaf þess að viðmið um 3,5% raunávöxtun var notað við mat skuldbindinga lífeyrissjóða.

Nokkru síðar breyttu flestir lífeyrissjóðir viðmiði réttinda frá launum yfir í verðlag. Var á þessum tíma talið líklegt að tillaga átta manna nefndarinnar myndi fá brautargengi í sautján manna nefndinni og síðan verða tekin til meðferðar á Alþingi og lögfest. Því var víða litið til þeirra réttindaákvæða sem lögð voru fram í tillögunni. Lögfesting nýrra laga um starfsemi lífeyrissjóða dróst þó í önnur 10 ár eins og kunnugt er.

Félag íslenskra tryggingastærðfræðinga samþykkti árið 1990 að 3,5% raunvextir skyldu notaðir við mat skuldbindinga ef lífeyrisréttindi breyttust með verðlagi og 2% ef lífeyrisréttindi væru háð launum.
Við ákvörðun félagsins hefur efalaust verið litið til útreikninga Péturs, en einnig var horft til langtímaávöxtunar eignasafna í vestrænum löndum.

Samhliða færðust svo tryggingafræðilegar athuganir sem gerðar voru eftir þetta hjá sjóðum sem miðuðu breytingar lífeyris við verðlag yfir í fyrrgreint vaxtaviðmið.

Samkomulag ASÍ og SA um lífeyrismál frá árinu 1995 tók einnig til staðlaðra forsendna við mat skuldbindinga sjóða á samningssviði þeirra, og þar var sama vaxtaviðmið, 3,5% raunávöxtun, tilgreint.

Með reglugerð 391/1998 sem sett var með heimild í hinum langþráðu lögum 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða er svo vaxtaviðmiðið sett fram. Jafnframt voru þar settar reglur um breytingu á mati eigna frá því sem tiltekið er í ársreikningi. Fól það m.a. í sér endurmat skuldabréfasafna sjóðanna miðað við sama vaxtaviðmið og skuldbindingar. Árið 1997 þótti mörgum 3,5% raunávöxtun ákaflega lágt viðmið, og var það vissulega svo að jafnvel ríkistryggð skuldabréf báru á þeim árum hærri vexti. Endurmat skuldabréfanna hækkaði mat eigna sjóðanna við þær aðstæður en það hefur nú snúist við.

Almennt séð má segja að forsendan um 3,5% fast vaxtaviðmið hafi reynst vel undanfarin 30 ár og veitt stöðugleika í mati á skuldbindingum. Forsenda þess að slíkar matsaðferðir eigi við er að tilgangur matsins sé sá að meta hvort þegar til lengri tíma er litið muni lífeyriskerfið geta tryggt sjóðfélögum þau réttindi sem að er stefnt, og að sjóðurinn geti jafnað styttri sveiflur sem fram koma á mörkuðum með því að sýna tímabundið neikvæða tryggingafræðilega stöðu og eiga jafnframt möguleika á að aðlaga réttindi ef halli verður viðvarandi.