Íslenska lífeyriskerfið í alþjóðlegum samanburði

Íslenska lífeyriskerfið hefur undanfarin ár verið fremst í flokki í alþjóðlegum samanburði sem Mercer og CFA Institute standa fyrir. Við matið er litið til sjálfbærni, nægjanleika og trausts. Þórey S. Þórðardóttir, framkvæmdastjóri Landssamtaka lífeyrissjóða, fjallaði um íslenska lífeyriskerfið í alþjóðlegum samanburði í Lífeyrisbókinni okkar sem kom út í fyrra.

Alþjóðabankinn birti tímamótaskýrslu árið 1994 þar sem mælt var með þriggja stoða lífeyriskerfi. Flest iðnríki heimsins fylgja þessari leiðsögn, þar á meðal Ísland.

• Stoð 1: Opinbert lífeyriskerfi með skylduaðild, fjármagnað með sköttum.
• Stoð 2: Lífeyrissparnaðarkerfi með skylduaðild, fullfjármagnað.
• Stoð 3: Frjáls lífeyrissparnaður, fullfjármagnaður.

Á Íslandi hefur venjan verið að tala um almannatryggingar (Tryggingastofnun) sem fyrstu stoð, lífeyrissjóðina (samtryggingarsjóði) sem aðra stoð og viðbótarlífeyrissparnaðinn (hjá lífeyrissjóðum, bönkum og tryggingafélögum) sem þriðju stoð.

Íslenska kerfið hefur þó sérstöðu að því leyti að önnur stoðin, lífeyrissjóðirnir, vegur þyngra í uppsöfnun réttinda og útgreiðslu lífeyris en annars staðar eru dæmi um. Auk þess er Ísland eina ríkið innan OECD sem er með lögbundna skyldu til að greiða iðgjöld af launum í lífeyrissjóð, aðra stoðina, og nær þessi skylda bæði til launafólks og þeirra sem eru sjálfstætt starfandi.

Samanburður á lífeyriskerfum er einkum tvenns konar:

Núverandi staða

Annars vegar eru kjör þeirra sem eru á lífeyri borin saman við meðaltekjur eða miðgildi ráðstöfunartekna og fátæktarmörk viðkomandi ríkis. Það eru einkum hagstofur ríkjanna sem reikna þessar stærðir út og síðan fæst samanburðurinn úr staðtölum alþjóðastofnana á borð við Eurostat (evrópska hagskýrslusamstarfið), OECD (Efnahags- og framfarastofnunina) og Sameinuðu þjóðirnar.

Hér má nefna að Ísland er meðal þeirra ríkja þar sem fátækt meðal eldri borgara er minnst og yfirleitt kemur Ísland vel út úr öðrum samanburði af þessum toga. Hafa ber þó í huga að þeir Íslendingar sem nú eru komnir á lífeyristökualdur hafa almennt ekki náð að byggja upp full réttindi nema hluta starfsævinnar. Framan af voru iðgjöld lægri og náðu í fyrstu einungis til dagvinnulauna.

Framtíðarstaða

Hins vegar er reiknað út hverju lífeyriskerfið mun að óbreyttu skila þeim sem eru nú að koma inn á vinnumarkaðinn og sá lífeyrir borinn saman við væntar meðalævitekjur og tekjur við starfslok. OECD gerir slíkan samanburð á tveggja ára fresti fyrir á fimmta tug ríkja. Ísland hefur einnig komið vel út í þeim samanburði.

Um árabil hefur verið reiknuð út alþjóðleg vísitala lífeyriskerfa, Mercer CFA Global Pension Index. Ísland tók þátt í vísitölunni árin 2021 og 2022 og lenti í bæði skiptin í efsta sæti, fyrir ofan Danmörku og Holland sem áður höfðu skipst á um að verma efsta sætið. Þessi þrjú ríki voru árið 2022 þau einu af 44 sem fengu A-einkunn, yfir 80 stig af 100 mögulegum. Í þessum samanburði byggja Mercer og CFA á útreikningum OECD um væntan lífeyri í framtíðinni og ýmsum öðrum hagtölum frá alþjóðlegum stofnunum, auk þess að leggja mat á regluverk og aðra eiginleika.

Í umsögn Mercer CFA um styrk íslenska kerfisins segir:

• Tiltölulega ríflegur lífeyrir frá ríkinu (TR).
• Samtryggingarlífeyrissjóðir alls launafólks með hárri iðgjaldaprósentu sem leiðir til þess að verulegar eignir eru lagðar til hliðar fyrir framtíðina.
• Góðir stjórnhættir og regluverk lífeyrissjóða í kerfi með góða eiginleika.