Innleiðing nýrra vaxtaviðmiða
og endalok LIBOR

Í ársbyrjun 2022 komu til framkvæmda viðamiklar breytingar á reglum um vaxtaviðmið. Birtingu LIBOR vaxta, London Interbank Offered Rate, verður að mestu leyti hætt en LIBOR vextir hafa um langt skeið legið til grundvallar vaxtaútreikningum; m.a. á lánamörkuðum. Ljóst er að breytingarnar munu hafa áhrif á samninga, ekki síst lánssamninga, sem hafa að geyma tilvísanir til LIBOR vaxta en ný vaxtaviðmið munu leysa LIBOR af hólmi.

Ólíkt því sem áður var munu aðilar ekki vita hverjir vextir vaxtatímabilsins verða fyrr en við lok viðkomandi vaxtatímabils, þar sem vaxtaviðmið byggir á raunverulegum viðskiptum sem hafa átt sér stað yfir tímabilið.

Þessi breyting mun hafa áhrif á viðskiptavini með lán í erlendum myntum líkt og rakið er að neðan.

Ný vaxtaviðmið munu nánar tiltekið taka gildi fyrir útistandandi lán (innlán og útlán, þ.m.t. yfirdráttarlán) í breskum pundum („GBP“), japönskum jenum („JPY“), svissneskum frönkum („CHF“) auk útistandandi lána með einnar viku og tveggja mánaða LIBOR á bandaríska dollara („USD“) og öll ný lán í framangreindum myntum.

Forsaga og tilefni breytinganna

LIBOR vextir eiga að endurspegla þau vaxtakjör sem bönkum býðst að fá lánað á hjá öðrum bönkum á millibankamarkaði í London með því að taka við innlánum frá þeim. LIBOR vextir hafa verið reiknaðir út frá vaxtakjörum sem hópur banka sendir inn til umsjónaraðila LIBOR, ICE Benchmark Administrator („IBA“), fyrir hvern gjaldmiðil sem vaxtaviðmiðið er reiknað fyrir. LIBOR byggir ekki að öllu leyti á raunverulegum viðskiptum en útreikningurinn er m.a. háður sérfræðimati þeirra banka sem leggja til gögnin. LIBOR vextir hafa verið birtir fyrir fimm gjaldmiðla (CHF, EUR, GBP, JPY og USD) og sjö lánstímabil, allt frá einni nóttu upp í 12 mánuði.

Á undanförnum árum hefur átt sér stað umtalsverð vinna á alþjóðlegum vettvangi til að ráðast í umbætur á vaxtaviðmiðum á millibankamarkaði. Umbætur voru taldar nauðsynlegar af ýmsum ástæðum, m.a. vegna þess að bankar fjármagna sig í minni mæli en áður á millibankamarkaði. Þá hefur verið talið að viðmiðanir eins og LIBOR endurspegli ekki vaxtakjör á millibankamarkaði nægjanlega vel.

Viðmiðunarreglugerð Evrópusambandsins

Afrakstur fyrrnefndrar vinnu endurspeglast til að mynda í reglugerð Evrópusambandsins nr. 2016/1011 um fjárhagslegar viðmiðanir, hér viðmiðunarreglugerðin. Viðmiðunarreglugerðin var innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 7/2021 um fjárhagslegar viðmiðanir. Samkvæmt viðmiðunarreglugerðinni skulu fjárhagslegar viðmiðanir grundvallast á raunverulegum viðskiptum. Af þessu leiðir að annars konar vaxtaviðmið koma í stað LIBOR.

Í viðmiðunarreglugerðinni er einnig tekið fram að fjármálafyrirtæki megi aðeins notast við viðmiðunarvísitölur sem birtar eru af svokölluðum viðurkenndum stjórnendum. Er þá átt við aðila sem tekur saman viðmiðunarvísitölur í samræmi við ákvæði viðmiðunarreglugerðarinnar.

Mikilvægar breytingar voru gerðar á viðmiðunarreglugerðinni árið 2021, sbr. breytingarreglugerð 2021/168. Í stuttu máli eru breytingarnar viðbrögð við endalokum LIBOR. Þær fela í sér að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og/eða viðkomandi lögbært yfirvald fái heimild til að ákveða staðgengla til að koma í stað viðmiðunarvísitalna sem annað hvort endurspegla ekki lengur markaðinn eða verða lagðar af. Á Íslandi er það Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands. Þessi heimild er háð nokkrum skilyrðum. Til dæmis verður henni ekki beitt á samninga sem hafa að geyma áreiðanlegt ákvæði um varaviðmiðunarvísitölu (e. fallback provision).

Á grundvelli framangreindrar heimildar hefur staðgönguvaxtaviðmið verið sérstaklega ákveðið með reglugerð Evrópusambandsins að því er varðar samninga í svissneskum frönkum sem innihalda tilvísun í LIBOR og gerðir voru fyrir áramótin 2021/2022, líkt og nánar verður fjallað um hér að neðan.

Nánar um viðmiðin sem taka við af LIBOR

Vaxtaviðmiðin sem tekin verða í notkun í staðinn fyrir LIBOR og Arion banki hyggst nota um lán eftirleiðis eru tekin saman og í flestum tilvikum birt af seðlabönkum viðkomandi ríkja. Viðmiðin byggja á raunverulegum viðskiptum yfir nótt milli aðila, svokallað overnight risk free rate sem ætlað er að endurspegla nánast áhættulausa vexti.

Nýju vaxtaviðmiðin

Skipting LIBOR út fyrir framangreind viðmið mun koma til framkvæmda með mismunandi hætti eftir því hvort um er að ræða samning sem þegar er í gildi (gerður fyrir áramót 2021/2022) eða nýjan samning (gerður eftir áramót 2021/2022). Einnig skiptir máli í hvaða gjaldmiðli vextir greiðast og hvort samningi hefur verið skilmálabreytt. Öllum lánssamningum um lán í erlendri mynt sem vísuðu til LIBOR verður skilmálabreytt til að skipta LIBOR út fyrir nýtt vaxtaviðmið, þótt nákvæmt tímamark liggi ekki fyrir í þeim efnum fyrir hvern og einn samning.

Hvernig verður LIBOR skipt út?

1. Gildandi samningar með LIBOR tilvísun gerðir fyrir áramót 2021/2022 sem innihalda ekki fullnægjandi vaxtabreytingaákvæði og skilmálum var ekki breytt fyrir 1. janúar 2022

Í mars 2021 staðfesti IBA, umsjónaraðili LIBOR, að birtingu á LIBOR yrði hætt fyrir flesta gjaldmiðla og lánstímabil undir lok árs 2021. Birtingu á LIBOR fyrir USD verður þó haldið áfram vegna lána sem veitt voru fyrir áramótin 2021-2022 til júní 2023. Lögbundið staðgönguviðmið hefur verið ákveðið fyrir CHF og breska fjármálaeftirlitið (e. Financial Conduct Authority) hefur nýtt heimild í lögum til að knýja á um áframhaldandi birtingu á LIBOR fyrir GBP og JPY svo sem nánar er fjallað um hér að neðan.

a. CHF - Svissneskir frankar

Í tilviki tilvísana til LIBOR í samningum um lán í CHF hefur evrópski löggjafinn ákveðið lögbundinn staðgengil (e. statutory replacement). Þann 1. janúar 2022 tók SARON við samkvæmt 1. gr. framkvæmdarreglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (ESB) 2021/1847 um ákvörðun staðgönguvaxtaviðmiða vegna LIBOR í CHF.

b. GBP - Bresk pund og JPY - Japönsk jen

Að því er varðar samninga sem vísa til LIBOR um lán í GBP eða JPY ákvað breska fjármálaeftirlitið í september 2021 að nýta heimild í lögum til að skylda IBA til að halda áfram útgáfu LIBOR fyrir eins mánaða, þriggja mánaða og sex mánaða vaxtatímabil. Útgáfan verður þó unnin samkvæmt annarri aðferðafræði en áður, þ.e. svokallaðri staðgönguaðferðafræði (e. synthetic methodology). Afleiðingin er sú að samningar sem vísa til LIBOR vaxta í JPY eða GBP og innihalda ekki fullnægjandi ákvæði vegna breytinga á vaxtaviðmiði eða ekki hefur verið samið um nýtt vaxtaviðmið geta áfram stuðst við LIBOR, þ.e. samkvæmt þeim vaxtagildum sem IBA mun halda áfram að birta, þar til þessum lánum verður skilmálabreytt.

Frekari upplýsingar um áframhaldandi birtingu LIBOR samkvæmt framangreindu má sjá á heimasíðu breska fjármálaeftirlitsins hér.

c. USD - Bandarískir dollarar

Eins og að framan er rakið verður LIBOR fyrir USD birtur til júní 2023 en til stendur að skilmálabreyta slíkum lánum þegar viðeigandi þykir í samræmi við lið 2. hér að neðan.

2. Gildandi samningar með LIBOR tilvísun gerðir fyrir áramót 2021/2022 sem innihalda ekki vaxtabreytingaákvæði og skilmálum hefur verið breytt eða stendur til að breyta

Vaxtaviðmið lánssamninga um lán í ofangreindum myntum, sem áður vísuðu til LIBOR, verða eftirfarandi þegar skilmálum hefur verið breytt:

Sama vaxtaálag mun gilda um slík lán og fyrir breytingu á vaxtaviðmiði að öðru óbreyttu. Fjallað er um svokallað aðlögunarálag, eða CAS-álag, í næsta kafla.

Aðlögunarálag

Ýmsar áskoranir fylgja afnámi LIBOR. Áskoranirnar stafa með einum eða öðrum hætti af ólíkum eiginleikum annars vegar LIBOR og hins vegar SARON/TONA/SONIA/SOFR og fleiri sambærilegra viðmiða. Meðal þess sem þarf að leiðrétta fyrir er að í viðmiðunum sem koma í staðinn er ekki gert ráð fyrir ákveðnum greiðsluhæfisþætti, það er lausafjárálagi (e. liquidity premium) eða útlánaálagi á banka (e. bank credit spread) líkt og LIBOR gerði. Gildi hinna nýju viðmiða er því almennt lægra en gildi LIBOR. Þar af leiðandi þarf, í þeim tilvikum sem LIBOR er skipt út fyrir ný viðmið þegar gerðra samninga, að reikna svokallað aðlögunarálag (e. credit adjustment spread) („aðlögunarálag“) ofan á viðmiðin sem birt eru sem staðgenglar LIBOR. Stjórnandi viðkomandi viðmiðs reiknar út aðlögunarálagið, sem er breytilegt eftir lengd vaxtatímabils. Aðlögunarálagið er almennt ákvarðað með hliðsjón af mismun LIBOR og viðkomandi vaxtaviðmiðs sem kemur í staðinn, yfir síðastliðinn 5 ár. Stuðst er við miðgildisaðferð við útreikning mismunarins (e. median approach). Það athugast að álagið getur verið annað hvort jákvætt eða neikvætt gildi.

Fast aðlögunarálag reiknast ekki ofan á viðmiðin sem stuðst verður við í stað LIBOR þegar kemur að nýjum lánssamningum, þ.e. samningum sem studdust ekki áður við LIBOR sem vaxtaviðmið.

Að því er varðar eldri samninga í GBP eða JPY er munur á aðlögunarálagi eftir því hvort um ræðir samning sem hefur verið skilmálabreytt eða ekki. Vextir lánssamninga sem ekki hefur verið skilmálabreytt munu taka mið af áðurnefndum „synthetic-LIBOR“, sem IBA mun halda áfram að birta. Hins vegar munu vextir skilmálabreyttra samninga almennt fara eftir annað hvort SONIA (í tilviki GBP) eða TONA (í tilvik JPY). Í tilfelli „synthetic-LIBOR“ gerir viðmiðið sem slíkt ráð fyrir aðlögunarálagi, þ.e. viðmiðið sjálft inniheldur fast aðlögunarálag sem International Securities and Derivatives Association reiknar. Í þeim tilvikum sem SONIA eða TONA munu koma í stað LIBOR tilvísunar í gildandi lánssamningum samkvæmt sérstakri skilmálabreytingu þarf að bæta við aðlögunarálagi.

LIBOR fyrir USD að því er varðar þegar gerða samninga verður, líkt og að ofan greinir, áfram gefið út til júní 2023. Til stendur að skilmálabreyta öllum slíkum lánssamningum í USD þannig að LIBOR víki fyrir SOFR að viðbættu aðlögunarálagi.

Gildi fyrir aðlögunarálagið má sjá hér.

3. Nýir samningar gerðir eftir áramót 2021/2022

Vextir samkvæmt nýjum lánssamningum í erlendri mynt, sem gerðir eru eftir áramót 2021/2022, munu fara eftir því vaxtaviðmiði sem birt verður fyrir viðkomandi gjaldmiðil, sbr. eftirfarandi:

Útreikningur vaxta

Vaxtaútreikningur fyrir hin nýju vaxtaviðmið er ólíkur því sem átti við um LIBOR. Þegar lántaki greiðir vexti sem eru ákvarðaðir eftir LIBOR vaxtagildi vita báðir aðilar í upphafi hvers vaxtatímabils hverjir vextirnir verða á tímabilinu. Það er vegna þess að LIBOR hefur verið birt fyrir viðkomandi vaxtatímabil fyrir fram (e. forward-looking rate).

Þau vaxtaviðmið sem birt verða í stað LIBOR taka aftur á móti mið af daglánavöxtum (e. overnight interest rate) raunverulegra viðskipta, í flestum tilvikum viðskiptum fjármálastofnana og seðlabanka á peningamarkaði. Vaxtagildi viðkomandi dags er því ekki hægt að reikna út og birta fyrr en daginn eftir. Hér er um að ræða vaxtagildi sem eru almennt reiknuð og skuldfærð daglega, en eiga þó að gegna hlutverki viðmiðs fyrir vaxtagreiðslur sem inntar verða af hendi yfir lengra tímabil, til dæmis mánaðarlega, á þriggja mánaða fresti o.s.frv.

Vaxtaútreikningur fer af þessum sökum fram með mismunandi hætti. Aðilar munu ekki vita hverjir vextir vaxtatímabilsins verða fyrr en við lok viðkomandi vaxtatímabils, enda eru vaxtagildi hvers dags ákveðin samkvæmt vaxtaviðmiði sem byggir á raunverulegum viðskiptum sem hafa átt sér stað yfir tímabilið. Að auki þarf að reikna vexti viðkomandi vaxtatímabils með vaxtavöxtum til að endurspegla misræmi sem felst í því að vaxtaviðmiðið byggir á kjörum eins dags fjármögnunar en fjármögnun lánsins er til lengri tíma.

Nánar tiltekið eru dagvextir (reiknaðir á ársgrundvelli) reiknaðir þannig að uppreiknuð vaxtaprósenta grunnvaxta er fundin fyrir hvern dag að viðbættu vaxtaálagi fyrir viðkomandi lán. Nánari upplýsingar um hvernig vaxtaprósenta dagsins er uppreiknuð má finna hér.